Cezary Sękalski
Style przywiązania – czym są? Jak je rozpoznać? Jak pracować nad sobą, aby zmierzać do bezpiecznego stylu przywiązania?
Miłości uczymy się w domu rodzinnym. W języku greckim ten rodzaj miłości jest określany słowem: storge.
W połowie XX wieku psycholog, John Bolwby opisał różne style przywiązania. Kształtują się w nas na skutek kontaktów z matką we wczesnym dzieciństwie. Są to wzorce interakcji i zachowań w relacjach, które potem powielamy w innych dorosłych odniesieniach.
(fot. cs)
Z kolei Mary Ainsworth, współpracując z Bowlbym, rozwinęła tę teorię. Wprowadziła między innymi koncepcję „sytuacji obcej” jako metody badania przywiązania u dzieci. Te prace miały ogromny wpływ na zrozumienie, jak wczesne relacje z opiekunami wpływają na rozwój emocjonalny i interpersonalny człowieka.
Jak powstają style przywiązania?
Podczas pierwszego półrocza życia noworodek w różnorodny sposób próbuje nawiązać kontakt z matką, która jest dla niego najważniejszym obiektem. Wspomaga je nawet fizjologia. Np. zapach uruchamia w matce wyrzut różnorakich hormonów. W tym serotoniny, która jest odpowiedzialna za uczuciową więź. Ponadto dziecko patrzy swoimi wielkimi oczyma, wyciąga rączki, gaworzy, płacze, jak czegoś potrzebuje, a z czasem się uśmiecha, co jest największą nagrodą za zaangażowanie rodzica.
Jeśli matka reaguje w większości adekwatnie na te potrzeby, w ciągu 15 minut są one zaspokajane. A dziecko utrwala w sobie bezpieczny styl przywiązania. Wynika to z poczucia, że komunikowanie potrzeb łączy się z pozytywną odpowiedzią osoby najbliższej. A to powoduje, że rośnie w dziecku przekonanie, że świat jest przewidywalny, bezpieczny a nie zagrażający i frustrujący.
Natomiast, jeśli odpowiedź matki nie jest adekwatna, w styl przywiązania dziecka wkrada się lęk, bo nie czuje się ono bezpiecznie. Wyrażona potrzeba może bowiem spotkać się z obojętnością i brakiem reakcji. Wtedy w dziecku rośnie poczucie zagrożenia i tego, że nikt nie jest zainteresowany, aby ukoić jego ból czy niepokój. W innym wypadku matka może reagować, ale w sposób nerwowy i nieskuteczny. To także będzie budzić niepokój i brak poczucia bezpieczeństwa.
Cztery główne style przywiązania
Zazwyczaj psycholodzy mówią więc dziś o czterech stylach przywiązania.
Bezpieczny – charakteryzuje się komfortem w bliskości z innymi, zdolnością do polegania na nich i łatwością w nawiązywaniu głębokich relacji. Charakteryzuje się też tym, że osoba czuje się komfortowo w bliskości z innymi, ufając im i szanując ich niezależność. Osoby o bezpiecznym stylu przywiązania są zwykle zadowolone ze swoich związków. Potrafią nawiązywać i utrzymywać głębokie więzi emocjonalne, a także radzić sobie z konfliktami i problemami w zdrowy sposób.
Lękowo-ambiwalentny – osoby z tym stylem mogą być nadmiernie zależne od innych i często martwią się o stabilność swoich relacji. Charakteryzuje się też tym, że osoba obawia się odrzucenia, porzucenia lub utraty miłości partnera. Osoby o lękowym stylu przywiązania są zwykle bardzo zależne od swoich partnerów. Potrzebują ciągłego zapewniania o ich uczuciach, a także często wykazują zazdrość, niepewność i nadmierną emocjonalność.
Unikający – sprawia, że ludzie często trzymają dystans emocjonalny i mogą mieć trudności z pełnym zaangażowaniem w relacje. Charakteryzuje się tym, że osoba unika bliskości z innymi, nie ufając im i nie angażując się emocjonalnie. Osoby o unikającym stylu przywiązania są zwykle samowystarczalne, niezależne i dystansują się od swoich partnerów, a także trudno im wyrażać swoje uczucia, potrzeby i oczekiwania.
Dezorganizowany – może pojawić się u osób, które doświadczyły traumy lub bardzo nieprzewidywalnych relacji z opiekunami. Może prowadzić do problemów w relacjach. Charakteryzuje się tym, że osoba ma sprzeczne i nieprzewidywalne reakcje na bliskość z innymi, nie mając spójnego obrazu siebie, swoich partnerów i świata. Osoby o zdezorganizowanym stylu przywiązania są zwykle zagubione, skonfliktowane i niepewne, a także często doświadczają lęku, gniewu i depresji.
Częstość występowania
poszczególnych stylów przywiązania może się różnić w zależności od badania i populacji. Ogólnie przyjmuje się, że styl bezpieczny jest najbardziej powszechny. A style unikający i lękowo-ambiwalentny są rzadsze. Na przykład, jedno z badań sugeruje podział na około 57% dla stylu bezpiecznego i 42% dla stylów niepewnych. Inne źródła podają, że około 70% populacji wykazuje styl bezpieczny, a po 15% stanowią style unikający i lękowo-ambiwalentny. Dodatkowo, badania wskazują, że około 15% całej populacji wykazuje dezorganizowany wzorzec przywiązania.
Warto jednak pamiętać, że liczby te mogą się różnić w zależności od kultury i specyfiki badanej grupy. Na przykład, wśród osób z zaburzeniami psychotycznymi częściej występują wzorce przywiązania niepewne. W każdym przypadku styl przywiązania jest uważany za ważny czynnik wpływający na zdrowie psychospołeczne i jakość relacji interpersonalnych.
Rozpoznanie stylu przywiązania
konkretnej osoby może być trudne. Wymaga bowiem obserwacji zachowań i reakcji tej osoby w różnych sytuacjach interpersonalnych. Istnieją jednak pewne wskazówki, które mogą pomóc w identyfikacji stylu przywiązania.
Są to:
Struktura wczesnych rozmów: Sposób, w jaki osoba opowiada o swoich relacjach i doświadczeniach, może wiele powiedzieć o jej stylu przywiązania. Na przykład, osoby z bezpiecznym stylem przywiązania często mówią o relacjach w sposób otwarty i pozytywny.
Reakcje na bliskość i niezależność: Osoby z unikającym stylem przywiązania mogą wykazywać dyskomfort lub dystans wobec bliskości. Podczas gdy osoby z lękowo-ambiwalentnym stylem mogą wydawać się nadmiernie zależne i poszukujące ciągłego potwierdzenia.
Zachowania w relacjach: Osoby z dezorganizowanym stylem przywiązania mogą wykazywać nieprzewidywalne lub sprzeczne zachowania w relacjach. Może być to wynikiem wcześniejszych doświadczeń traumy lub niestabilności.
Aby lepiej zrozumieć styl przywiązania osoby, można również zwrócić uwagę na to, jak reaguje ona na stres, konflikty oraz jakie ma oczekiwania wobec bliskich. Warto pamiętać, że pełne zrozumienie stylu przywiązania wymaga czasu i może wymagać głębszej analizy zachowań i przekonań danej osoby.
Style przywiązania a przykłady z literatury i filmu:
- Bezpieczny styl przywiązania
Osoby z bezpiecznym stylem przywiązania czują się komfortowo z intymnością i autonomią. Potrafią nawiązywać bliskie relacje, jednocześnie zachowując swoją niezależność. Ufają partnerowi i nie boją się zaangażowania.
- Przykład literacki/filmowy: Elizabeth Bennet i Mr. Darcy z „Dumy i uprzedzenia” Jane Austen. Początkowo ich relacja jest pełna nieporozumień i dumy, ale w miarę rozwoju fabuły uczą się akceptować swoje wady i doceniać zalety. Oboje są silnymi, niezależnymi postaciami, które potrafią otwarcie komunikować swoje potrzeby i obawy. Ich miłość rozwija się na fundamencie wzajemnego szacunku i zrozumienia, co jest charakterystyczne dla bezpiecznego stylu przywiązania.
- Lękowo-ambiwalentny styl przywiązania (Zaabsorbowany)
Osoby z tym stylem często czują się niepewnie w relacjach, obawiają się porzucenia i dążą do maksymalnej bliskości, często kosztem własnej autonomii. Mogą być nadmiernie zazdrosne, wymagające i stale poszukujące potwierdzenia miłości partnera.
- Przykład literacki/filmowy: Bella Swan i Edward Cullen z sagi „Zmierzch” Stephenie Meyer. Bella, choć silna w innych aspektach, w relacji z Edwardem często wykazuje cechy lękowo-ambiwalentne. Jej obsesyjna potrzeba bliskości z Edwardem, strach przed jego odejściem i gotowość do poświęcenia wszystkiego (nawet własnego człowieczeństwa) dla utrzymania relacji, to typowe cechy tego stylu. Edward z kolei, choć sam skomplikowany, często musi uspokajać jej obawy i zapewniać o swojej miłości.
- Unikający styl przywiązania (Odrzucający/Lękowo-unikający)
Osoby unikające cenią sobie niezależność i dystans. Mogą mieć trudności z bliskością emocjonalną, unikają intymności i wyrażania uczuć. Często bagatelizują swoje potrzeby emocjonalne i mogą wydawać się obojętne.
- Przykład literacki/filmowy: Mr. Big i Carrie Bradshaw z serialu „Seks w wielkim mieście”. Mr. Big jest klasycznym przykładem osoby unikającej. Mimo głębokich uczuć do Carrie, wielokrotnie dystansował się, unikał zaangażowania i poważnych rozmów o przyszłości. Jego trudności z bliskością i tendencja do „ucieczki” (np. przenosiny do Paryża, liczne rozstania) są cechami unikającego stylu. Carrie z kolei, choć często wykazuje cechy lękowo-ambiwalentne w stosunku do niego (ciągłe analizowanie, obawy o związek), próbuje przebić się przez jego mur.
- Zdezorganizowany styl przywiązania (Lękowo-unikający/Nieuporządkowany)
Ten styl jest połączeniem lęku i unikania. Osoby z tym stylem pragną bliskości, ale jednocześnie boją się jej. Ich zachowanie jest często niespójne i nieprzewidywalne, ponieważ przeżyły traumatyczne doświadczenia w relacjach, co prowadzi do wewnętrznego konfliktu.
Przykład literacki/filmowy: Pat Solitano i Tiffany Maxwell z filmu „Poradnik pozytywnego myślenia” (Silver Linings Playbook). Zarówno Pat, jak i Tiffany zmagają się z poważnymi problemami psychicznymi i traumami. Ich relacja jest pełna chaosu, nagłych zmian nastroju, intensywnych wybuchów i trudności w budowaniu zaufania. Pragną bliskości, ale jednocześnie ich wewnętrzne demony i doświadczenia sprawiają, że boją się jej i odpychają od siebie. Ich wzajemne wsparcie jest chaotyczne, ale ostatecznie prowadzi do uzdrowienia.
Czy style przywiązania można zmienić?
Badania wskazują, że choć styl przywiązania jest kształtowany we wczesnym dzieciństwie, ludzie są zbyt złożeni, aby być na stałe przypisani do jednego stylu przez całe życie. Jesteśmy ciągle w stanie zmieniać się, rozwijać i dostosowywać do naszych relacji i środowiska, co również wpływa na nasz styl przywiązania.
Zmiana stylu przywiązania może wymagać czasu i wysiłku, ale jest możliwa dzięki emocjonalnie korygującym doświadczeniom. Takim jak poczucie bycia zauważonym, troską, walidacją, ochroną, wsparciem i wartościowaniem. Te pozytywne doświadczenia mogą zminić wcześniejsze negatywne przekonania i uczucia, prowadząc do bardziej bezpiecznego stylu przywiązania.
Osoby, które chcą pracować nad zmianą swojego stylu przywiązania, mogą skorzystać z terapii, samopomocy lub książek napisanych przez ekspertów w tej dziedzinie. Ważne jest, aby pamiętać, że każdy styl przywiązania ma swoje mocne i słabe strony. A zrozumienie własnego stylu może pomóc w lepszym radzeniu sobie z wyzwaniami życiowymi, takimi jak zmiana pracy czy rodzicielstwo.
