• O mnie
    • Psychoterapeuta Kraków
    • Trener rozwoju osobistego i wykładowca
    • Bibliografia naukowa i publicystyczna
  • Psychoterapia indywidualna Kraków
  • Terapia małżeńska i par Kraków
  • Psychoterapia online
  • Wystąpienia w mediach
    • Moje książki
  • Blog
    • Psychoedukacja
    • Poradnik antykryzysowy
    • Szkoła dobrych relacji
    • Przywództwo służebne
    • Duchowość
    • Testy
  • Kursy
  • Kontakt
  • O mnie
    • Psychoterapeuta Kraków
    • Trener rozwoju osobistego i wykładowca
    • Bibliografia naukowa i publicystyczna
  • Psychoterapia indywidualna Kraków
  • Terapia małżeńska i par Kraków
  • Psychoterapia online
  • Wystąpienia w mediach
    • Moje książki
  • Blog
    • Psychoedukacja
    • Poradnik antykryzysowy
    • Szkoła dobrych relacji
    • Przywództwo służebne
    • Duchowość
    • Testy
  • Kursy
  • Kontakt
Psychoterapia małżeństw jako przejaw nowej ewangelizacji na przykładzie Kliniki Małżeńskiej w Krakowie
3 listopada 2026

psychoterapia małżeństw

Cezary Sękalski

Wezwanie do nowej ewangelizacji było wielokrotnie powtarzane przez św. Jana Pawła II podczas jego pontyfikatu. George Weigel, amerykański biograf i komentator dzieła papieża-Polaka twierdzi nawet, że pojęcie to stanowi „jeden z zasadniczych »kluczy« interpretacyjnych całego jego pontyfikatu”1. Według Jana Pawła II wyznacznikiem nowej ewangelizacji ma być propagowanie Ewangelii „z nową gorliwością, nowymi metodami i z zastosowaniem nowych środków wyrazu”2. Te trzy wytyczne stanowią zatem podstawowe kryterium jej nowości. Jan Paweł II zauważał, że „wiara, która nie staje się kulturą, jest wiarą nie w pełni przyjętą, nie w całości przemyślaną, nie przeżytą wiernie”3. I słowa te wskazują na to, że osoba wierząca winna nieustannie poszukiwać sposobów ekspresji dla wyrażenia własnej wiary. Czasem wiąże się to z wyborem utartych i znanych form przekazu, a niekiedy prowadzi do odkrycia nowych dróg, które bardziej odpowiadają na aktualne potrzeby społeczne i docierają tam, gdzie wcześniej była ziemia jałowa.

Wąskie i szerokie pojęcie ewangelizacji

Samo pojęcie ewangelizacji było wielokrotnie opisywane i można je ujmować w znaczeniu wąskim, kiedy słowo to oznacza pierwotne wprowadzanie w misterium wiary osób, które jej nie znają, bądź jej nie doświadczyły.

Kaznodzieja Domu Papieskiego, o. Raniero Cantalamessa OFMCap., sięgając do historii pierwotnego Kościoła wyróżnia dwa podstawowe elementy chrześcijańskiego orędzia: „jeden, zwany przepowiadaniem lub głoszeniem (kerygmat), który ogłasza to, co Bóg zdziałał w Jezusie z Nazaretu, i drugi, zwany nauczaniem (didaché), który zawiera normy etyczne regulujące dobre postępowanie wierzących”4. Autor ten bliżej precyzuje:

Przepowiadanie czyli kerygmat nazywany jest Ewangelią; nauczanie czyli didaché, określane jest natomiast jako prawo lub przykazanie Chrystusa, które zawiera się w miłości. Z tych dwóch elementów pierwszy – kerygmat, Ewangelia, jest tym, który daje początek Kościołowi; drugi natomiast prawo, czyli miłość – wynika z pierwszego i wyznacza Kościołowi ideał życia moralnego, kształtuje wiarę Kościoła. W takim znaczeniu Apostoł odróżnia rolę »ojca w wierze« w stosunku do Koryntian od »wychowawców«, którzy przyszli po nim5.

A zatem kerygmat, którego celem jest przyprowadzenie człowieka niewierzącego do wiary w Boga w Chrystusie, czy też do zawierzenia Jemu swojego życia, stanowi podstawowy wymiar ewangelizacji rozumianej w znaczeniu wąskim.

Podobnie ewangelizację ujmuje Encyklopedia katolicka, dla której jest to:

przepowiadanie światu Jezusa Chrystusa oraz jego ewangelii w celu realizacji zbawienia człowieka. W sensie ścisłym oznacza przekazywanie chrześcijańskiego objawienia Bożego niechrześcijanom przez misję w celu chrystianizacji całej ludzkości i przemiany jej mentalności6.

To encyklopedyczne hasło nie ogranicza się jednak tylko do znaczenia wąskiego. Według jego autorów ewangelizacja to

„w znaczeniu szerszym – działalność apostolska całego Kościoła pośrednicząca w przekazywaniu rzeczywistości nadprzyrodzonej w sensie werbalnym (posłannictwo słowa Bożego) i realnym (udzielanie sakramentów w ramach kapłaństwa wspólnego i hierarchicznego) poparte świadectwem własnego życia i stosowaniem różnych form oddziaływania duszpasterskiego”7.

W nomenklaturze wielu ruchów odnowy Kościoła centrum głoszonego kerygmatu stanowi przyjęcie Jezusa jako swojego osobistego Pana i Zbawiciela, a określenie to ma swoje źródło w listach Pawłowych. Ewangelizacja jest zatem próbą doprowadzenia do takiego aktu i najczęściej zawiera trzy elementy: Ukazanie Jezusa jako Zbawiciela, poparte tekstami biblijnymi (formacja rozumu); przedstawienie procesu duchowego, który rozpoczyna się z chwilą przyjęcia Jezusa jako Zbawiciela, poparte osobistym świadectwem, własnym bądź innych osób (odwołanie się do emocji); zaproszenie do publicznego wyrażenia decyzji przyjęcia Jezusa jako mojego osobistego Pana i Zbawiciela (odwołanie się do sfery działania, woli).

Powyższy schemat często realizowany jest w różnych ruchach (np. w Odnowie w Duchu Świętym, w Ruchu Światło-Życie). Sprawił on, że również w prasie katolickiej świadectwo staje się jedną z ważniejszych form przekazu religijnego.

Didaché jako formacja chrześcijańska

Tak rozumiana ewangelizacja jest dopiero początkiem drogi i na dalszych etapach wzrostu potrzeba czegoś innego: formacji, didaché.

Formację (z łac. formatio: ukształtowanie, utworzenie) Encyklopedia katolicka definiuje jako:

Wywieranie trwałych wpływów przez jedną osobę, grupę, instytucję na osobowość innego człowieka w celu ukształtowania w nim (zgodnie z odpowiednim modelem) psychicznych struktur poznawczo-oceniających (czyli formacja rozumu – przypis C.S.) z internalizacją systemu przekonań i systemu wartości (sfera emocjonalna, bo wcielenie przekonań i wartości mają z nią ścisły związek – C.S.) oraz z wytworzeniem wypływających z nich umiejętności działań w określonym kierunku (sfera działania, wola – C.S.). Elementem konstytutywnym formacji są osoba (grupa, instytucja) oddziałująca, osoba poddana oddziaływaniu i relacja oddziaływania, która ma charakter obustronny choć w różnych proporcjach8.

W świetle tej definicji punktem odniesienia czy też modelem dla formacji chrześcijańskiej jest Jezus Chrystus, którego stara się naśladować chrześcijanin. Sferę poznawczo-oceniającą kształtują różne ideały chrześcijańskie. Są one zawarte w przykazaniach, ale również w różnych wzorcach osobowych – głównie Jezusa, ale także różnych świętych, którzy są niejako Jego odbiciem w swoich czasach. Naśladowanie Jezusa przybiera bowiem różny kształt, w zależności od osobowości, duchowości i warunków życia danej osoby itp.

Jeśli chodzi o wcielenie chrześcijańskiego systemu wartości i przekonań to tu pomocą jest konkretny nurt duchowości, który wskazuje odpowiednie cele i środki do pracy nad sobą i nad własną emocjonoalnością, która niekiedy sprzeciwia się ideałom (stary człowiek). Natomiast sfera działania, to już praktyczna realizacja danej wizji.

Warto zauważyć, że warunkiem dojrzałej religijności jest uzyskana jedność między wspomnianymi trzema sferami. Natomiast brak między nimi synchronizacji jest przejawem niedojrzałości.

Tak rozumianą formację można odnieść do ewangelizacji, jeśli tę zrozumiemy w sposób szeroki jako przepojenie Ewangelią wszystkich sfer życia człowieka, a zatem sfery poznawczo-intelektualnej, emocjonalnej oraz sfery działania. Taka ewangelizacja okazuje się długotrwałym procesem, który praktycznie nigdy się nie kończy, bo któż mógłby powiedzieć, że realizuje w swoim życiu pełnię Ewangelii?

Od odpowiedzi do pytań

Adresatem ewangelizacji, tak w znaczeniu szerokim, jak i wąskim, jest konkretny człowiek ze swoimi brakami i oczekiwaniami. Toteż działanie apostolskie, aby było skuteczne wymaga odkrycia ścieżki dotarcia do współczesnych ludzi i wyjścia naprzeciw ich potrzeb i pragnień duchowych. Pewną pułapką duszpasterską jest oczekiwanie, że „świat powinien zainteresować się Bogiem”, a jeśli tego nie robi, pozostaje nam już tylko pielęgnować nasze rozgoryczenie i poczucie odrzucenia boskich emisariuszy.

Ks. Tomasz Halik w książce Cierpliwość wobec Boga. Spotkanie wiary z niewiarą opisuje, jak na stacji praskiego metra zobaczył wypisane na murze zdanie: „Jezus jest odpowiedzią!”. Pomyślał wtedy o autorze tego hasła, którym według niego mógł być chrześcijanin, który właśnie wyszedł z jakiegoś radosnego spotkania modlitewnego i na fali rozbudzonych religijnych emocji postanowił podzielić się ze światem swoim entuzjazmem… Poniżej tego zdania znalazł się jednak inny napis: „Ale jakie było pytanie?” i to napięcie dialogiczne bardzo celnie odsłoniło podstawowy dzisiaj dylemat w przekazie wiary w świecie, który nie jest nią zainteresowany. T. Halik komentuje:

Przypomniało mi się wtedy powiedzenie filozofa Erica Voegelina: największy problem dzisiejszych chrześcijan nie polega na tym, że nie znają właściwych odpowiedzi, ale że zapomnieli o pytaniach, które zostały postawione i ku którym owe odpowiedzi zmierzały9.

Autor dalej komentuje:

Odpowiedzi bez pytań – bez tych, które je pierwotnie sprowokowały, ale i bez kolejnych, które wywołują każdą następną odpowiedź – są jak drzewa bez korzeni. Jakże często »prawdy chrześcijańskie« przedkładane są nam jak ścięte, martwe już drzewa, w których nie mogą zagnieździć się żadne ptaki! […] Dopiero połączenie pytań i odpowiedzi przywraca naszym opiniom rzeczywisty sens i życiową dynamikę: prawda dzieje się w dialogu. Odpowiedzi stanowią pokusę zakończenia procesu naszego poszukiwania, jak gdyby przedmiotem rozmowy był problem – który już został rozwiązany10.

W świetle tego, co zostało powiedziane, widać wyraźnie, że skuteczność nowej ewangelizacji zależy od tego, czy będziemy potrafili dotrzeć do ludzi i odkryć pytania, jakie w sobie noszą, a dopiero w następnej kolejności, można starać się udzielić na te pytania odpowiedzi, jakie przynosi ewangelia. Zmiana kolejności w sposób oczywisty będzie odbierana przez współczesnego człowieka, tak bardzo skoncentrowanego na swoich prawach i wolnościach, jako niczym nie uzasadniona uzurpacja i presja.

Ponadto droga od odpowiedzi do pytań wymaga jeszcze jednej ważnej umiejętności: przekroczenia ograniczeń, jakie nakłada na nas złudne przekonanie, iż funkcjonujemy w świecie panowania wszechogarniającej nas kultury chrześcijańskiej, w której zasady ewangeliczne wydają się nam oczywistością, a wszelkie od nich odchylenia stanowią wyraz co najmniej złej woli, a często wręcz perwersji. Takie założenie sprawia, że wszelki dyskurs staje się znacznie utrudniony, bo kto z nas chciałby dyskutować z kimś, kto od razu, bez wysłuchania naszych racji uznaje nas za kogoś zagubionego, kto powinien dostosować się do jego poglądów.

Benedykt XVI w liście Porta fidei zauważa, że przekonanie o sile kultury chrześcijańskiej, bywa złudne i potrzeba na nowo głosić kerygmat, stąd jego inicjatywa Roku Wiary. Z kolei głosy mówiące o erze postchrześcijańskiej stawiają nas przed koniecznością ponownej pracy nad fundamentami gmachu wiary, a nie nad zdobieniem jego wieżyczek. Potwierdzają to zresztą profetyczne słowa Jana Pawła II o konieczności nowej ewangelizacji wypowiedziane w Nowej Hucie już w 1979 roku. Papież-Polak powiedział wtedy także inne znamienne słowa: „Pobudowaliście kościoły, przeniknijcie Wasze życie ewangelią”, a ich przenikliwość i dalekowzroczność i dzisiaj mogą zdumiewać.

Pytanie o rodzinę

Jednym z ważniejszych pytań współczesnego człowieka, jakie możemy przyjąć za punkt wyjścia dla nowej ewangelizacji jest pytanie o rodzinę. Nieraz słyszy się nawet, że dziś małżeństwo i rodzina jest w kryzysie, co poniekąd potwierdzają statystyki dotyczące wzrastającej w ostatnich latach liczby rozwodów.

W 2013 r. rozwiodło się ponad 66 tys. par małżeńskich – czyli o 1,6 tys. więcej w stosunku do roku poprzedniego. Jednocześnie o prawie 22 tysiące zmalała ilość zawieranych małżeństw (181 tysięcy). Liczba ta maleje już piąty rok z rzędu. Tendencja ta może mieć wpływ na dalsze zmniejszenie liczby urodzeń w kolejnych latach. W konsekwencji wskaźnik rozwodów mierzony liczbą rozwodów w stosunku do nowozawartych małżeństw w danym roku wzrósł z 31,6% w 2012 do 36,4% w roku 2013. […] Na każde 10 tys. istniejących małżeństw 71 zostało rozwiązanych orzeczeniem sądu (rok 2012) […] Na przestrzeni lat 2012-2013 ilość separacji wzrosła o 20%. Dzieci pozostające z separowanych małżeństw w 2012 roku to 2 30111.

Ciekawe, że pomimo wzrostu wspomnianych niepokojących wskaźników posiadanie szczęśliwej rodziny jest niezmiennie jednym z głównych priorytetów ludzi młodych. W badaniach przeprowadzonych przez CBOS wśród młodzieży od lat na szczycie hierarchii wartości

najważniejsze są: miłość i przyjaźń (49% wskazań) oraz udane życie rodzinne (48%). W dalszej kolejności młodzież stawia na zawodowy wymiar swojej egzystencji. Dwie piąte badanych (41%) jako cel wyznacza sobie zdobycie ciekawej pracy – zgodnej z zainteresowaniami, a jedna trzecia (35%) aspiruje do osiągnięcia wysokiej pozycji zawodowej. Innymi ważnymi celami życiowymi uczniów są satysfakcjonująca sytuacja materialna (29%) oraz spokojne życie – bez kłopotów i konfliktów (28%)12.

Co ciekawe, jak stwierdzają autorzy opracowania ponad 1300 ankiet wypełnionych przez gimnazjalistów: „Znacznie mniejszej grupie młodzieży szczególnie zależy na życiu barwnym, pełnym rozrywek, bogatym pod względem towarzyskim (15%) oraz na udanym życiu seksualnym (12%)”13 – a zwykle taki właśnie stereotyp przypisujemy dążeniom ludzi młodych w czasach „chmurnych i durnych”.

Jeszcze mniej młodych ludzi przywiązuje wagę do bycia użytecznym dla innych (10% wskazań), osiągnięcia sukcesu w dziedzinie nauki lub sztuki (9%), niezależności w pracy (7%) czy też życia zgodnego z zasadami religijnymi (6%). Tylko nieliczni wskazują na takie cele jak zdobycie władzy politycznej (2%) oraz możliwość podejmowania ważnych decyzji w sferze gospodarczej (1%)14

Charakterystyczne jest przy tym, że:

„Dziewczęta zdecydowanie częściej niż chłopcy podkreślają w tym względzie wagę miłości i przyjaźni (różnica 15 punktów), udanego życia rodzinnego (różnica 13 punktów), ciekawej pracy – zgodnej z posiadanymi zainteresowaniami (różnica 11 punktów) oraz przestrzegania zasad religijnych (różnica 4 punktów). Z kolei aspiracje młodzieży płci męskiej dwukrotnie częściej niż ich koleżanek ukierunkowane są na kwestie materialne związane ze zdobyciem majątku i osiągnięciem wysokiego statusu finansowego (różnica 19 punktów). Ponadto chłopcom trzykrotnie częściej niż dziewczętom zależy na satysfakcjonującym życiu seksualnym (różnica 13 punktów), nieco częściej też akcentują znaczenie rozrywkowego życia towarzyskiego oraz dążenie do zdobycia władzy politycznej (różnice 4 punktów)”15.

W kontekście przekazu wiary istotne jest, że „z dłuższej perspektywy czasowej można […] zauważyć nasilenie się dążeń do osiągnięcia kariery zawodowej i jednoczesny spadek aspiracji związanych z życiem zgodnym z zasadami religijnymi”16. Mogłoby to świadczyć o tym, że przekaz Kościoła przez rosnącą liczbę młodych ludzi postrzegany jest nie jako sposób na osiągnięcie szczęścia w dziedzinie miłości, przyjaźni i rodziny, co przecież jest sercem ewangelii, ale jako uciążliwe zasady narzucane z zewnątrz przez jakiegoś wyimaginowanego uzurpatora. Czy nie jest to socjologiczne potwierdzenie skutku, jaki wywołuje głoszenie teologicznych odpowiedzi wyprzedzają rodzące się w młodych ludziach pytania, co jest obierane jako niepotrzebny i uciążliwy balast?

Sytuacja ta stanowi dla Kościoła szczególne wyzwanie na wielu polach i jak to napisałem w jednym z artykułów: „Od nas zależy, czy będzie to stracona szansa czy nowa wiosna Kościoła, bo przecież z dobrze dobranych małżeństw będą rodzić się dzieci, które znajdą najlepsze środowisko do swojego rozwoju osobowego i duchowego”17.

Pomoc psychoterapeutyczna

Jedną z dróg pomocy współczesnemu człowiekowi w pokonaniu trudności małżeńskich i rodzinnych jest psychoterapia. Wychodzi ona ku ludzkim pytaniom, a jej niejako podstawowym wymiarem jest otwarcie się na człowieka z jego problemami i pytaniami. Właściwie podstawową umiejętność psychoterapeuty i to bez względu na szkołę, jaką praktykuje, stanowi umiejętność słuchania i pozostawania neutralnym, a więc bez żadnych wstępnych założeń i narzucających się z góry ocen.

Oczywiście każdy psychoterapeuta ma własny światopogląd i przekonania, kiedy jednak staje przed pacjentem, musi umieć przyjąć postawę otwartości i gotowości wysłuchania, bo tylko ona może sprawić, że pacjent otworzy się przed nim bez lęku przed krzywdzącymi ocenami czy odrzuceniem. Ciekawe, że zasadę tę stosował sam Jezus np. przy spotkanie z jawnogrzesznicą, o czym świadczą znamienne słowa: „I ja cię nie potępiam” (por. J 8, 11). Zasada ta stanowi również podstawę kierownictwa duchowego, jakie praktykował i uczył św. Ignacy Loyola. W jednej ze swoich addycji dla kierowników duchowych towarzyszącym rekolektantom w Ćwiczeniach duchowych, autor ten zamieszcza taką oto przestrogę:

Każdy dobry chrześcijanin winien być bardziej skory do ocalenia wypowiedzi bliźniego niż do jej potępienia. A jeśli nie może jej ocalić, niech pyta go, jak on ją rozumie, a jeśli on rozumie ją źle, niech go poprawi z miłością, a jeśli to nie wystarcza, niech szuka wszelkich środków stosownych do tego, aby dobrze ją rozumiejąc mógł ją ocalić18.

Dodać tu jeszcze można, że o. Mieczysław Kożuch SJ, psycholog i kierownik duchowy, wyróżnia cztery podstawowe formy oddziaływania kierownika duchowego na penitenta. Są to: słuchanie, zadawanie pytań, interpretacja oraz konfrontacja. Tylko ostatnia z nich zawiera w sobie element zestawiania zachowań penitenta z jego deklarowanym systemem wartości i zwykle jest stosowany w ostateczności i domaga się wielkiej empatii ze strony kierownika duchowego i ważności19.

Ogólnie pomoc psychoterapeutyczną można podzielić na nieformalną i formalną20. Pierwszy przypadek dotyczy ludzi, którzy

szukając pomocy w rozwiązaniu swoich problemów natury psychologicznej, zwracali się do rodziców, nauczycieli, duchownych i przyjaciół. Taką »terapię« jednostka rozpoczyna zwykle z własnej woli, trwa ona krótko i nie stanowi głównej podstawy relacji z inną osobą21.

Wspomniany autor zauważa przy tym, że:

ci »niezawodowi« terapeuci nie są specjalnie przygotowani do wypełniania tej funkcji. Zwykle służą oni radą, okazują uczucie i zrozumienie lub spełniają katarktyczną rolę »płytki rezonansowej«, przy czym nie pobierają za to opłaty. Wykazano, że poszukując pomocy z powodu swych problemów osobistych, większość ludzi nie zgłasza się do psychoterapeutów. Badania ankietowe przeprowadzone na próbce dorosłych Amerykanów przez Joint Commission on Mental Health (Połączoną Komisję do spraw Zdrowia Psychicznego; Lowen, 1968) ujawniły, że znacznie częściej ludzie poszukują porady u przedstawicieli wolnych zwodów nie związanych z dziedziną zdrowia psychicznego; 42% badanych poszukiwało pomocy u duchownych, 29% – u lekarzy, a 11% – u prawników. Mniej niż czwarta część osób mających »problemy psychologiczne« udawała się po pomoc do kogoś określonego jako psychoterapeuta22.

Nie znam polskich podobnych badań, ale z dużym prawdopodobieństwem możemy powiedzieć, że także w naszym kraju duchowni często pełnią taką nieformalną funkcję, a dotyczy to także katolików świeckich zaangażowanych w różnych kościelnych ruchach23. Zresztą charakterystyczne jest to, że również papież Franciszek podkreślił ten ważny „leczący” aspekt misji Kościoła, kiedy w wywiadzie udzielonym ks. Antonio Spadaro dla jezuickiego czasopisma „La Civiltà Cattolica” powiedział: „Postrzegam Kościół jak szpital polowy po walce. Nie ma sensu pytać się ciężko rannego czy ma wysoki poziom cholesterolu bądź cukru. Trzeba leczyć jego rany. Później zajmiemy się resztą”24.

Dodać należy, że z punktu widzenia psychoterapii za jej nieformalną wersję można uznać także takie praktyki oddziaływania duchowego, jak: kierownictwo duchowe i modlitwa wstawiennicza praktykowana w Odnowie w Duchu Świętym25, która zakłada wysłuchanie człowieka z jego bolączkami, próbę rozeznania jego problemów, modlitwę w jego intencji i dzielenie się owocami tej modlitwy. Skuteczność takiej modlitwy z kolei różne kościelne wspólnoty przypisują charyzmatowi uzdrawiania26, a rozeznanie ich autentyczności i skuteczności należy do przełożonych i właściwych władz kościelnych.

Oczywiście cele kierownictwa duchowego czy spowiedzi różnią się od celów psychoterapeutycznych, niemniej nieraz pomoc duchowa zakłada także pomoc w problemach emocjonalnych, a chyba najdojrzalszą i najbardziej jasno skodyfikowaną formę kierownictwa duchowego uwzględniającą również ten aspekt można spotkać w praktyce Ćwiczeń duchowych św. Ignacego Loyoli27. Wynika to nie tylko z geniuszu samego św. Ignacego i jego niezwykłego wyczucia antropologicznego, ale także stąd, że założyciel jezuitów stworzył prawdziwą szkołę kierowników duchowych, która nie pozostawia tej funkcji jedynie hipotetycznemu osobistemu charyzmatowi danej osoby (choć oczywiście jest on istotny), ale kształtuje go przez konkretną formację z elementami superwizji, co do dzisiaj jest praktykowane w jezuickich domach rekolekcyjnych.

Do nieformalnej psychoterapii można też zaliczyć praktyki, które budzą dziś kontrowersje, jak modlitwa o uzdrowienie międzypokoleniowe28 czy spowiedź furtkowa. Obie spotkały się z krytyką i negatywną oceną ze strony Episkopatu Polski.

W odróżnieniu od tych nieformalnych form pomocy człowiekowi

formalną terapię zdefiniujemy […] jako procedury stosowane przez wyszkolonych, dyplomowanych psychoterapeutów w procesie leczenia „schorzenia psychicznego” (niezależnie od tego, jaką nazwę mu się nadaje) lub też ochraniania i wzbogacania „zdrowia psychicznego”29.

Sprawą kluczową jest tu wykształcenie psychoterapeutów, które zakłada poznanie podstaw naukowych danej szkoły psychoterapeutycznej, jak również wdrażanie się w praktykę zawodową pod okiem doświadczonej kadry, wreszcie superwizję prowadzonych procesów psychoterapeutycznych, która stanowi istotny czynnik kontrolny, jak również doskonalący praktykę zawodową. Ważnym elementem wielu szkoleń psychoterapeutycznych jest również przechodzenie różnych form autoterapii, która zmierza do tego, aby osobiste problemy psychoterapeuty nie wpływały negatywnie na prowadzone przez niego procesy psychoterapeutyczne, a na polu ewangelicznym uzasadniają to doskonale słowa Pan Jezusa o belce i drzazdze w oku… (por. Mt 7, 3nn), oraz o ślepym, który prowadzi ślepego… (por. Mt 15, 14).

Odpowiedź Kliniki Małżeńskiej

W tym kontekście, pragnę ukazać dzieło, które zajmuje się profesjonalną psychoterapią i stanowi próbę wyjścia ku współczesnym ludzkim oczekiwaniom i potrzebom, a jego dwuletnia historia potwierdza efektywność takiego podejścia.

Klinika Małżeńska powstała w 2013 roku i została powołana przez Małopolskie Centrum Psychoterapii Sp. z o.o. Stanowi ona – jak czytamy na stronie internetowej: „odpowiedź na wzrastająca potrzebę profesjonalnego wsparcia dla par i małżeństw”30, a zatem główną inspiracją jej powstania jest bardzo konkretne zapotrzebowanie społeczne.

Klinika Małżeńska zajmuje się formalną psychoterapią i zatrudnieni są w niej terapeuci różnych nurtów psychoterapeutycznych, choć wiodący kierunek stanowi psychoterapia systemowa, w tym nurcie odbywa się także superwizja.

Ten nurt psychoterapii zrodził się w latach 50. XX wieku w Stanach Zjednoczonych, a następnie rozwijał się w różnych szkołach, które kładły nacisk na wybrane aspekty teoretyczne i praktyczne rozwijanej teorii. W Krakowie jedną z ze znaczących osób, która w dużej mierze przyczyniła się do zaszczepienia i rozwoju tego nurtu psychoterapii w Polsce, jest prof. Bogdan de Barbaro, jest też już wykwalifikowana kadra, która prowadzi w tym nurcie szkolenia psychoterapeutyczne.

Podstawowa różnica między terapią systemową, a wcześniejszymi szkołami psychoterapeutycznymi polega na tym, że nie koncentruje się ona tylko na jednostce z jej indywidualnymi trudnościami, ale na systemie, w jakim ona funkcjonuje oraz na tym, jak radzi sobie w rożnych społecznych interakcjach31. Takie podejście sprawdza się szczególnie w terapii rodzinnej oraz w terapii małżeństw i par, z pewnością mogłaby się też nadawać do rozwiązywania trudności w różnych wspólnotach zakonnych, choć to jest pewnie pieśń przyszłości…

Praca taka zakłada przyglądanie się trudnościom danej pary oraz próbę zdiagnozowania podstawowych jej problemów. W zrozumieniu ich źródeł pomaga sporządzenie tzw. genogramu, który jest rodzajem drzewa genealogicznego z zaznaczeniem siły i specyfiki wzajemnych relacji i ważniejszych rodzinnych wydarzeń, które mogą rzutować na obecne funkcjonowanie danej osoby w jej układzie małżeńskim i rodzinnym. Często jest bowiem tak, że małżonkowie powielają sposób funkcjonowania obowiązujący we własnej rodzinie pochodzenia i próbują podświadomie wprowadzić go do własnego związku. A jeśli proces krystalizowania się nowej rodziny nie zakończy się konsensusem i zbudowaniem nowego, wspólnego systemu rodzinnego, w którym oboje małżonkowie odnajdują się w sposób dla nich satysfakcjonujący, równowaga systemu (którą w żargonie terapeutycznym określa się mianem homeostazy) może być nietrwała i prędzej czy później może doprowadzić do głębszego kryzysu. Zresztą, każda istotna zmiana w rodzinie, jak ślub i zamieszkanie razem, narodziny pierwszego dziecka, zmiana albo utrata pracy itp. wymaga nowej homeostazy i porozumienia małżonków na wyższym poziomie i jest to podstawowy czynnik osobowego i duchowego wzrostu w małżeństwie. Zablokowanie tego procesu na jakimkolwiek etapie czy poziomie sprawia, że małżonkowie przeżywają dyskomfort. Duża część małżeństw potrafi pokonywać trudności w oparciu o własne zasoby i umiejętności przystosowania do zmiennych sytuacji, część jednak w sytuacjach kryzysowych odwołuje się do pomocy z zewnątrz, w tym do pomocy psychoterapeutycznej i jest to główny target działań omawianej instytucji.

Problemy, z jakimi przychodzą do Kliniki małżonkowie są różnorakie. Zdarzają się kryzysy młodych małżeństw, które mają problemy z komunikacją i osiągnięciem pierwszej homeostazy, są próby odbudowania związku po zdradzie, wieloletnie oddalenia emocjonalne, próby powrotu do siebie po separacji, problemy z komunikacją, konflikty lojalności z rodzinami pochodzenia i współmałżonkiem czy też problemy związane z nadużywaniem alkoholu.

Od początku działalności Kliniki Małżeńskiej, który miał miejsce w październiku 2013 roku do lipca 2015 roku kontakt z recepcją nawiązało 345 par i pacjentów indywidualnych. Dane te są przybliżone, bo dokładniejsze statystyki nie były prowadzone od samego początku działalności.

Zgłoszenia telefoniczne i próby umówienia się na spotkanie nie oznaczają jeszcze rozpoczęcia terapii, ale ten rząd wielkości już pokazuje, jak wielkie jest zainteresowanie tego rodzaju pomocą. Zdarzało się, że pacjent umawiał się i nie przychodził albo rezygnował z dalszych spotkań po pierwszej albo kilku następnych konsultacjach. Jest to typowe dla każdej pracy z człowiekiem, która zakłada potrzebę silnej motywacji i dostosowania się do zasad obowiązujących w profesjonalnie świadczonej psychoterapii.

Pierwsze spotkania zwykle weryfikują gotowość pacjenta do terapii, jak i są próbą diagnozy problemów, z jakimi przychodzi, jak również możliwości sformułowania kontraktu terapeutycznego.

Bardziej dokładnymi danymi dysponuję z okresu od sierpnia 2014 do sierpnia 2015 roku. I w tym okresie odnotowano 298 kontaktów i zapytań telefonicznych. Z tej liczby 56 osób nie dotrwało do pierwszego spotkania z terapeutą, natomiast po zgłoszeniu i zanotowaniu danych personalnych i organizowaniu pierwszego spotkania odpadło kolejne 36 osób lub par. Zakończonych terapii w tym okresie naliczono 30, co wynika m.in. stąd, że część terapii trwa nadal. Z całej liczby terapii będących w toku i trwających dłużej, naliczono 163 (jest to suma terapii trwających w każdym miesiącu), co wydaje się pozytywnym wskaźnikiem.

Indywidualna praca terapeutyczna zwykle odbywa się raz w tygodniu i trwa ok. godziny, terapia małżeńska odbywa się w ramach spotkań co dwa tygodnie i trwa do półtorej godziny. Ceny usług w Klinice Małżeńskiej utrzymują się w średniej krakowskiej: 100 zł za godzinę terapii indywidualnej i 150 za półtorej godziny terapii małżeńskiej. Istnieje też możliwość dofinansowania usług ze specjalnego funduszu stypendialnego, w przypadku zgłoszonych trudności finansowych przez pacjenta, na co zarząd przeznacza 10% zysku.

Kwestia wartości

Większość pacjentów trafiających do Kliniki Małżeńskiej przyznaje się do wartości chrześcijańskich, cześć przynależy do kościelnych ruchów. Dla wielu z nich fakt, że terapeuci są wierzący, choć w trakcie terapii tego nie eksponują, stanowi jeden z elementów gwarantujących obopólne zrozumienie, jak również daje poczucie bezpieczeństwa, że w gabinecie nie będą proponowane rozwiązania niezgodne z nauczaniem Kościoła. Dla wielu pacjentów ważna jest również możliwość odwoływania się do zasobów duchowych: jeden z pacjentów np. na wstępie pytał czy jestem wierzący i bardzo ucieszył go mój doktorat z teologii duchowości, niektórzy specjalnie mnie wybierają do pracy ze względu na moje wykształcenie teologiczne. Zdarzało się też, że pacjentka równolegle z terapią odmawiała Nowennę Pompejańską, a inny z pacjentów równolegle korzystał z pomocy stałego spowiednika. Kwestia skuteczności czy zasadności tego typu praktyk wykracza poza kompetencje psychoterapeuty, nawet jeśli jest również teologiem duchowości, niemniej z punktu widzenia pracy terapeutycznej, stanowią one objaw zaangażowania i wzmacniają motywację, co jest nie do przecenienia w terapii.

Pacjenci religijni nieraz spotykają się z terapeutami, którzy prezentują duży dystans do sfery religijnej i nie zawsze potrafią zachować w tym względzie metodologicznej neutralności. Niekiedy jest to związane z dziedzictwem pierwszych szkół psychoanalitycznych, które religijność traktowały co najmniej z dużym dystansem. Na jednym z wykładów o. Jacek Prusak SJ prezentował badania pokazujące, że dla wielu terapeutów sfera duchowa pacjenta jest tematem tabu (nieraz nawet bardziej niż sfera seksualna!) i poruszają się w niej z dużą bezradnością. Moje konsultacje, także w Dziele Pomocy Ojca Pio, które także proponuje pomoc terapeutyczną, wskazują na to, że dla wielu pacjentów ośrodki związane z Kościołem albo przynajmniej, w których pracują wierzący terapeuci, są na wstępie obdarzane większym zaufaniem.

Oczywiście nie oznacza to, że pacjenci niewierzący, którzy przychodzą do Kliniki Małżeńskiej, mogą poczuć się niezrozumiani czy indoktrynowani. Pomoc psychoterapeutyczna zakłada neutralność światopoglądową, a jej podstawowym celem jest pomoc w budowaniu relacji bez względu na to, jaki charakter ma dany związek i czy jest on sakramentalny czy też nie.

Wnioski

Małżeństwo według nauczania Kościoła katolickiego jest sakramentem, toteż praca nad poprawieniem relacji małżeńskich i rodzinnych można potraktować jako formację chrześcijańską zmierzającą do umocnienia w powołaniu, jakim Bóg obdarzył małżonków. Z tego względu psychoterapię małżeństw i par, jak również pacjentów indywidualnych zmierzającą do poprawy ich relacji można zaliczyć do ewangelizacji w znaczeniu szerokim. Mimo, że nie jest to działanie strcte religijne i odwołuje się do odkryć naukowych, szczególnie w przypadku pacjentów religijnych ma to wydatny wpływ na ich funkcjonowanie w Kościele i w ich małżeńskiej i rodzinnej wspólnocie, która jest przecież Kościołem Domowym. Dr Elżbieta Sujak, psychiatra i wieloletni doradca małżeński w wywiadzie, jaki kilka lat temu mi udzieliła, powiedziała znamienne słowa: „jeśli uda mi się wprowadzić człowieka na drogę świadomej pracy nad własnym rozwojem, to ja toruję drogę łasce. Nazywam to zamiataniem drogi do Kościoła”32. Wypowiedź tę można potraktować jako świadectwo doświadczonej psychoterapeutki, która wyników swojej pracy nie przypisuje wyłącznie własnym kompetencjom, które w jej przypadku są bezsprzeczne, ale także Bożej łasce, która różnymi sposobami toruje sobie drogę do ludzkiego serca. Powraca tu znana sentencja św. Ignacego, który mówił, że „należy działać tak, jakby wszystkie wyniki pracy należały tylko do nas, a ufać tak, jakby ich efekty miały zależeć jedynie od Boga”.

Jan Paweł II mówił o trzech wyznacznikach nowej ewangelizacji, że jest to ewangelizacja „z nową gorliwością, nowymi metodami i zastosowaniem nowych środków wyrazu”. W przypadku Kliniki Małżeńskiej nie chciałbym oceniać gorliwości, tym bardziej, że sam jestem częścią zespołu terapeutycznego, z pewnością można jednak obiektywnie mówić o nowych metodach, które polegają na zaprzęgnięcia do pomocy małżonkom zdobyczy współczesnych nauk psychologicznych, jak również założenia pierwszego w Polsce ośrodka, który w takiej pomocy zamierza się specjalizować.

Co do środków wyrazu w dużej mierze polegają one na stworzeniu przestrzeni dla przeżyć pacjenta, jak to bywa na spektaklach Sceny Plastycznej KUL Leszka Mądzika, gdzie w ciszy i ciemności widz czytając pewne znaki zaczyna uświadamiać sobie własne ramy odniesienia i pragnienie miłości, które nieraz napotyka na przeszkody wewnętrzne i zewnętrzne.

Papież Franciszek na zakończenie swoich katechez o małżeństwie i rodzinie powiedział:

Obietnica, jaką Bóg składa mężczyźnie i kobiecie u początków historii obejmuje wszystkie istoty ludzkie, aż do kresu historii. Jeśli mamy wystarczająco dużo wiary, rodziny narodów ziemi rozpoznają siebie w tym błogosławieństwie. W każdym razie każdy, kto pozwala się poruszyć tą wizją, niezależnie od tego, do jakiego ludu, narodu, religii należy niech wyruszy z nami w drogę. Będzie naszym bratem i siostrą, bez uprawiania prozelityzmu podążajmy razem z tym błogosławieństwem, pamiętając o Bożym celu, który pragnie wszystkich nas czynić braćmi w życiu świata, który podąża naprzód i rodzi się właśnie z rodziny, z jedności mężczyzny i kobiety”33.

Ufamy, że ekipa Kliniki Małżeńskiej w swoich dążeniach i działaniach może być zaliczona do grona osób wspierających małżeństwo i rodzinę, o którym powiedział papież Franciszek.

Cezary Sękalski

Psychoterapia małżeństw jako przejaw nowej ewangelizacji na przykładzie Kliniki Małżeńskiej w Krakowie.  referat wygłoszony w ramach Interdyscyplinarnej Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Język nowej ewangelizacji”, Supraśl 24-26 września 2015 r.

Artykuł wychodzi od postulatu nowej ewangelizacji, po raz pierwszy sformułowanego przez św. Jana Pawła II. Następnie autor przechodzi do wyjaśnienia pojęcia ewangelizacji, tak w znaczeniu wąskim, jak i szerokim. Na podstawie prac Raniero Cantalamessy wyróżnia kerygmat, pierwszą ewangelizację, głoszenie osoby i dzieła Jezusa Chrystusa, które domaga się odpowiedzi przez akt wiary oraz didaché: nauczanie zmierzające do urzeczywistnienia miłości poprzez zastosowanie ewangelii w różnych sferach własnego i społecznego życia. Drugie z wymienionych pojęć jest bliższe formacji chrześcijańskiej, która zakłada przekaz skierowany do rozumu (czyli ukazanie ewangelicznych zasad), pracę nad emocjonalnością (która często stawia opór przed internalizacją wartości) oraz zaangażowanie woli, które łączy się z osiąganiem określonych sprawności.

Następnie autor w oparciu o pracę ks. Tomasza Halika ukazuje współczesny kontekst społeczny ery postchrześcijańskiej, jak również podstawowy problem ewangelizacji, która często stanowi próbę odpowiedzi na pytania, których nikt nie zadaje. To rozminięcie się z odbiorcą sprawia, że Kościół często nie jest postrzegany jako instytucja, która głosi zasady, aby przestrzec współczesnego człowieka przed moralnymi zagrożeniami, ale jak uzurpator, który z powodów politycznych narzuca innym własne rozwiązania. Stąd wniosek, że aby nowa ewangelizacja była skuteczna, istnieje potrzeba dotarcia do pytań, jakie nosi w sobie współczesny człowiek, a dopiero w drugiej kolejności można do niego skierować ewangeliczne orędzie stanowiące podpowiedź, jak żyć.

Jednym z podstawowych pytań, jakie ujawnia się w dzisiejszym polskim społeczeństwie, jest kwestia małżeństwa i rodziny. Kryzys wielu małżeństw ujawnia się m.in. poprzez rosnące statystyki dotyczące rozwodów. Z kolei ankiety przeprowadzone wśród polskich gimnazjalistów ukazują, że pragnienie miłości i szczęśliwej rodziny jest jednym z najczęściej wyrażanych oczekiwań młodych ludzi.

Odpowiedź na to zapotrzebowanie społeczne może stanowić pomoc psychoterapeutyczna świadczona małżeństwom, parom, jak również pacjentom indywidualnym, zmierzająca do poprawy relacji ze sobą samym i z otoczeniem. Pomoc taka może mieć charakter nieformalny, jak to jest w przypadku oddziaływania duszpasterskiego obecnego w wielu kościelnych wspólnotach lub formalny, kiedy taką pomoc świadczą odpłatnie wykwalifikowani psychoterapeuci.

Klinika Małżeńska działająca przy Małopolskim Centrum Psychoterapii Sp. z o.o. to pierwsza w Polsce placówka, która specjalizuje się w profesjonalnej pomocy parom, małżeństwom i pacjentom indywidualnym w naprawie relacji. Jednym z głównych nurtów psychoterapeutycznych, w jakim odbywa się praca w Klinice jest psychoterapia systemowa, która patrzy na małżeństwo i rodzinę nie jak na zbiór odrębnych indywidualności, ale system wzajemnych relacji, który ma ogromny wpływ na funkcjonowanie jednostki.

Chociaż pomoc psychoterapeutyczna sama w sobie nie ma charakteru religijnego i odwołuje się do osiągnięć nauk psychologicznych, jednak osoba wierząca poszukuje w niej także afirmacji, a przynajmniej akceptacji jej religijności i potraktowania, jako pewien zasób w pokonywaniu emocjonalnych trudności. Dla małżonków chrześcijańskich praca nad poprawą relacji jest również pracą nad realizacją ich powołania, a więc można ją ująć także w kategoriach religijnych. W tym znaczeniu można zatem mówić o wpisaniu się Kliniki Małżeńskiej w nurt nowej ewangelizacji, mimo że pomoc psychoterapeutyczna świadczona w tej instytucji nie ma w sobie nic z próby przekonywania kogokolwiek o wartościach religijnych, gdyż pewna doza neutralności światopoglądowej stanowi podstawowe wyposażenie każdego profesjonalnego psychoterapeuty.

Cezary Sękalski

Couple therapy as a manifestation of the new evangelization, exemplified by the operation of marriage counselling centre Klinika Małżeńska in Krakow

The present article stems from the call for the new evangelization which for the first time was formulated by St. John Paul II. At the beginning, the author makes an attempt to explain what the term evangelization means, in both a broader and a narrower context. On the basis of Raniero Cantalamessa’s works, he distinguishes kerygma, namely the first evangelization, or preaching Jesus Christ and His deeds, which needs to be answered by an act of faith along with didaché: the kind of teaching that aims at realization of love by applying the Gospel in various areas of one’s private and social life. The second of the terms mentioned above seems closer to Christian formation which incorporates working on intellect by showing the rules that flow from the Gospel, on emotions that often disturb internalisation of values, and on the commitment of the will that is connected with achieving certain skills.

Then, inspired by Fr. Tomasz Halik’s work, the author displays modern social context of the post-Christian era, as well as the basic problem of evangelization which often makes an attempt to address the questions that are asked by nobody any longer. This failure to meet its own addressee causes that the Catholic Church can be perceived not as an institution that preaches a set of principles to warn contemporary people against moral dangers, but as a usurper which forcefully imposes its own solutions for mainly political purposes. Hence, the conclusion should be drawn that for the new evangelization to be effective, it is necessary to identify the questions that haunt contemporary people first, and only then the evangelical message how to live can be addressed to them.

In contemporary Polish society, one of these fundamental questions that have surfaced recently concerns marriage and family. The intensifying crisis of a marriage institution is reflected by the increasing number of divorces shown by the statistics. On the other hand, the surveys conducted among secondary school teenagers show that the need of love and a happy family is one of the most often expressed expectations of theirs.

This social demand may be addressed by various forms of psychotherapy for marriages, for couples, and for individuals who aim at improving relations with themselves personally and with the others as well. Such assistance may be either informal, as for example in case of a pastoral guidance which can be found in many church communities, or formal when such counselling is provided by qualified therapists for consideration.

Marriage counselling centre Klinika Małżeńska at regional psychotherapy centre Małopolskie Centrum Psychoterapii Sp. z o.o. is the first clinic in Poland which provides specialist guidance to couples, marriages and individuals who desire to repair their relations. One of the major types of therapies offered there is the family systems therapy which considers a married couple or a family not as a collective of individuals, but as a system of mutual relations which has a significant impact on each particular member’s life.

Although psychotherapeutical help as such is not religious in its nature and draws on the achievements of psychological sciences, believers seek some kind of affirmation or at least acceptance of their own piety in it, because they treat their religious mindset as a valuable resource that can help them in overcoming emotional difficulties. For married couples who are Christians, working on the improvement of their relationship corresponds with working on their personal vocations, so it can be treated as a religious matter. Thus, in this sense, Klinika Małżeńska fits in with the idea of the new evangelization, although the counselling offered there is not intended to persuade anybody into any religious beliefs, as a certain dose of ideological neutrality is an indispensable tool for any professional psychotherapist.

Tłumaczenie: Ewa Sroczyńska

1

G. Weigel, Katolicyzm ewangeliczny. Gruntowna reforma Kościoła w XXI wieku, Kraków 2014, s. 7.

2 Jan Paweł II, św., Veritatis Splendor, n. 106.

3 Jan Paweł II, List do Kardynała Sekretarza Stanu Agostino Casaroli w związku z powołaniem do życia Papieskiej Rady ds. kultury, Rzym, 20.05.1982, w: Wiara i kultura. Dokumenty,przemówienia, homilie, Rzym 1986, s. 161.

4 R. Cantalamessa, Wiara, która zwycięża świat. Adwentowe rozważania dla Domu Papieskiego, Kraków 2006, s. 16.

5 Ibidem, s. 16-17.

6 A. Szafrański, F. Zapłata, Ewangelizacja, w: Encyklopedia katolicka, t.4, Lublin 1995, k. 1436.

7 Ibidem.

8 Z. Chlewiński, Formacja, w: Encyklopedia katolicka, Lublin 1989, k. 389.

9 T. Halik, Cierpliwość wobec Boga. Spotkanie wiary z niewiarą, przeł. Andrzej Babuchowski , Kraków 2011, w: http://mateusz.pl/wam/ksiazki/Cierpliwosc-wobec-Boga/

10 Ibidem.

11 http://www.rozwodpoczekaj.org.pl/statystyki/

12 R. Boguszewski, K. Kowalczuk, Aspirace, dążenia i plany życiowe młodzieży, w: Cenrum Badań Opinii Społecznej, Krajowe Biuro ds. Przeciwdzialania Narkomanii, Młodzież 2013, Warszawa 2014, s. 6.

13 Ibidem.

14 Ibidem.

15 Ibidem, s. 8-9.

16 Ibidem, s. 8.

17 C. Sękalski, Tracona szansa Czy zapowiedź wiosny? Przygotowanie do małżeństwa w Kościele, „Przegląd Powszechny” 9/2012, s. 60.

18 I. Loyola, św., Ćwiczenia duchowne, Kraków 1982, n. 22.

19 Por. M. Kożuch, Chrześcijańska formacja indywidualna. Kolokwia wzrostu, Kraków 2001.

20 Por. P.G. Zimbardo, F.L. Ruch, Psychologia i życie, przeł. J. Radzicki, Warszawa 1996, s. 487.

21 Ibidem, s. 487.

22 Ibidem.

23 Por. C. Sękalski, Charyzmatyczna Maria z Żar. Życie – pisma – świadectwa, Kraków 2012.

24 http://gosc.pl/doc/1712490.Kosciol-jak-szpital-polowy-po-walce

25 Por. C. Sękalski, Na chorych ręce kłaść będą. Modlitwa wstawiennicza we wspólnocie, Kraków 2010.

26 Por. K. Guzowski, Pojęcie i klasyfikacja zjawisk charyzmatycznych, „Duchowość w Polsce”, 16/2014, s. 31-46.

27 Por. C. Sękalski, W poszukiwaniu wewnętrznej przemiany. Rozwój duchowy w ćwiczeniach ignacjańskich, Kraków 2014; W. Królikowski (red.), Kierownictwo duchowe według św. Ignacego Loyoli, Kraków 2013.

28 Por. S. Płusa, Przebaczenie międzypokoleniowe spojrzenie teologiczno-praktyczne, „Duchowość w Polsce”, 16/2014, s. 101-112; A. Siemieniewski, Uzdrowienie międzypokoleniowe, „Egzorcysta”, maj 2014 r., http://www.zywawiara.pl/artykuly/art-719.html

29 P.G. Zimbardo, F.L. Ruch, Psychologia i życie, s. 487.

30 http://klinikamalzenska.pl/klinika

31 B. de Barbaro (red.), Wprowadzenie do systemowego rozumienia rodziny, Kraków 1999.

32 E. Sujak, C. Sękalski, Jestem od zamiatania drogi do Kościoła, Kraków 2009

33 http://papiez.wiara.pl/doc/2703655.Przymierze-malzenskie-powinno-przemienic-swiat

FacebookLinkedIn
Share

Duchowość

dr Cezary Sękalski
Psychoterapeuta, trener rozwoju osobistego, teolog duchowości. Specjalizuje się w terapii indywidualnej w nurcie psychodynamicznym i poznawczo-behawioralnym oraz w pracy z parami i rodzinami w nurcie systemowym i integratywnym.

You might also like

Psychoterapia małżeństw jako przejaw nowej ewangelizacji na przykładzie Kliniki Małżeńskiej w Krakowie
3 listopada 2026
Między życiem a chęcią śmierci. Myśli samobójcze a rezygnacyjne
25 października 2026
Test samoświadomości i rozwoju
10 września 2026


  • Zapraszam do kontaktu

    kom.: 662 050 188

    Jeśli nie mogę odebrać, proszę o smsa.

    Nr konta:
    51 1020 2892 0000 5102 0576 3034

    Możliwa płatność Blikiem

    Formularz kontaktowy:

    • Najpopularniejsze pozycje na stronie

      • Zimny chów i dzieci - 25,858 views
      • Depresja i duchowość - 23,023 views
      • Mężczyzna – jak nim być? - 21,798 views
      • Toksyczna miłość – jak ją pokonać? - 15,210 views
      • Wolność serca wg świętego Pawła - 10,860 views
      • Plotka czyli słowo zabija albo daje życie - 10,821 views
      • Psychologia i duchowość w sojuszu - 10,658 views
      • Kryzys w rodzinie - 10,640 views
      • Zakochani i ich listy. Bień 1920 - 9,971 views
      • Znaki zodiaku a osobowość - 9,830 views
      • Miłość według ks. Karola Wojtyły - 9,710 views
      • Więzi w małżeństwie, jak je budować? - 7,352 views
      • Zdrowie psychiczne a duchowość - 7,292 views
      • Syndrom kozła ofiarnego - 7,152 views
      • Psychoterapia osób duchownych i zakonnych - 6,766 views
      • Prawdziwe „ja” a fałszywe „ja” - 6,622 views
      • Nadzieja – jak ją w sobie obudzić? - 6,531 views
      • Rutyna w małżeństwie - 6,488 views
      • Style przywiązania - 5,857 views
      • Siła słabości i porucznik Columbo - 5,298 views
      • Zakochanie, czyli chemia miłości - 5,265 views
      • Potrzeby psychiczne a bieda - 5,256 views
    • Znajdź mnie na Facebooku

      Szkoła Dobrych Relacji
    • Tagi

      Cezary Sękalski (17) coaching (16) depresja (21) dojrzałość (26) duchowni (18) duchowość (41) film (16) kobieta (13) konflikt (18) kryzys (50) kryzys małżeński (17) lęk (12) małżeństwo (22) mistrzowie (19) miłość (18) motywacyjne (32) motywujące (28) mężczyzna (11) ojcostwo (13) osobowość (14) polecane lektury (15) powołanie (35) praca (19) praca nad sobą (62) przemoc (13) psychologia i duchowość (28) psychoterapeuta kraków (36) psychoterapeuta małżeński kraków (20) psychoterapia (41) psychoterapia i duchowość (12) psychoterapia kraków (44) psychoterapia par kraków (20) relacje (50) rozwój osobisty (36) seks (12) seksualność (14) sens (18) stres (18) terapia par (14) terapia rodzin (13) trauma (11) uzależnienie (11) wolność (21) wychowanie (30) wywiad (27)

    • O mnie
      • Psychoterapeuta Kraków
      • Trener rozwoju osobistego i wykładowca
      • Bibliografia naukowa i publicystyczna
    • Psychoterapia indywidualna Kraków
    • Terapia małżeńska i par Kraków
    • Psychoterapia online
    • Wystąpienia w mediach
      • Moje książki
    • Blog
      • Psychoedukacja
      • Poradnik antykryzysowy
      • Szkoła dobrych relacji
      • Przywództwo służebne
      • Duchowość
      • Testy
    • Kursy
    • Kontakt
    2015 © Copyright Cezary Sękalski Psychoterapia. Designed by Webdawid