Gaslighting, czym jest? Jak go rozpoznać? Jak się przed nim bronić?

Pacjent opowiadał mi kiedyś, że na terapii pary wspomniał o bolesnej dla niego sytuacji w związku. Jego partnerka po sesji zarzucała mu, że taki temat w ogóle podjął. W dodatku jej zdaniem w sposób niepełny i wybiórczy. Nie zrobiła jednak tego w gabinecie w obecności terapeuty, tylko po wyjściu. Zarzut ten sprawił, że mężczyzna poczuł się zagubiony, przestawał być pewien, czy odczucia, którymi się dzielił podczas sesji, były prawdziwe. I czy sposób, w jaki to robił, nie obnaża jakiejś jego fundamentalnej dysfunkcji lub niegodziwości. Jego niepewność wynikała dodatkowo stąd, że nie pierwszy raz spotykał się z podobnymi zarzutami partnerki. A przecież podczas terapii pary wypowiadał się szczerze, w dobrej wierze i tak, jak potrafił. Godził się przy tym na uzupełnienie prezentowanego przez siebie stanowiska przez perspektywę kobiety. Ona jednak wtedy milczała, a dopiero potem wylała na niego całą swoją frustrację.

To, co się zadziało w relacji wspomnianych partnerów można porównać do tzw. gaslightingu. Formy manipulacji psychologicznej, która polega na podważaniu przez sprawcę zaufania ofiary do własnych wspomnień, percepcji, a czasem nawet zdrowia psychicznego. Celem jest sprawienie, by ofiara zaczęła wątpić w siebie, swoje emocje i zdolność prawidłowej oceny rzeczywistości.

W rozumieniu psychodynamicznym moglibyśmy mówić o naruszeniu przez takie działanie mechanizmów obronnych, które pozwalają danemu człowiekowi funkcjonować w poczuciu stabilnego obrazu samego siebie i przewidywalności skutków własnej percepcji i reakcji.

Na teatralnych deskach

Termin gaslighting pochodzi od tytułu sztuki teatralnej Gas light z 1938 roku, brytyjskiego dramaturga, Patrica Hamiltona. Została ona sfilmowana w 1944 roku pod tytułem Gaslight (w Polsce przetłumaczona jako Gasnący płomień).

W fabule mąż celowo manipuluje otoczeniem – m.in. przyciemnia światło lamp gazowych – a następnie zaprzecza tym zmianom, twierdząc, że jego żona sobie to tylko wyobraża. Celem tych działań było sprawienie, by kobieta zaczęła wątpić w swoją pamięć, percepcję i zdrowie psychiczne, co prowadziło ją na skraj załamania.

Choć w filmie nie ma bezpośredniego dialogu o światłach, ich przygasanie było symbolicznym elementem manipulacji. Nasza percepcja rzeczywistości, obraz siebie i swojej wartości są oparta zwykle na kilku filarach. Kiedy ktoś zacznie je podważać symbolicznie gasząc światła, aby pozostawały w mroku, z czasem może to nami boleśnie zachwiać.

Z czasem termin gaslighting zaczął być używany w psychologii do opisania systematycznego podważania czyjegoś odbioru rzeczywistości, zwłaszcza w relacjach międzyludzkich.

Jak rozpoznać gaslighting?

Osoby stosującej gaslighting:

• zaprzeczają faktom („Nigdy tego nie powiedziałem”, „Wydaje ci się”) mimo że ofiara pamięta dokładnie, jak było.
• bagatelizują uczucia: „Przesadzasz”, „Czepiasz się”, „Nie wydziwiaj”, „Nie powinnaś/powinieneś tak czuć”.
• wmawiają choroby psychicznej: „Z tobą jest coś nie tak!”, „Jesteś szalona/szalony”, „Masz urojenia”.
• tworzą alternatywną wersję wydarzeń, by zasiać wątpliwość. „Pewnie zrobiłeś coś takiego, b nie chcesz się przyznać do tego, że…”

Gdzie najczęściej występuje?

Gaslighting może pojawić się:

• W relacjach romantycznych (np. partner zaprzecza zdradzie czy swojemu uzależnieniu mimo dowodów).
• W sektach (po tzw. bombardowaniu miłością następuje przykręcanie śruby poprzez podważanie obrazu siebie danej osoby i jej dotychczasowego świata wartości i relacji),
• W pracy w przypadku mobbingu (np. szef podważa notorycznie kompetencje pracownika i przemilcza jego pozytywny wkład).
• W szkole, kiedy nauczyciel uweźmie się na jednego ucznia i swoim nieprofesjonalnym zachowaniem uruchomi syndrom kozła ofiarnego.
• W rodzinie (np. rodzic wmawia dziecku, że coś sobie wymyśliło, bagatelizuje jego uczucia i potrzeby).
• A nawet w badaniach psychologicznych przeprowadzonych w sposób nieprofesjonalny i nieetyczny (psycholog przeprowadza badania bez szacunku dla osoby badanej i pod własną tezę)

Jak się bronić?

W przypadku, kiedy nabieramy podejrzenia, że jakaś relacji w naszym życiu jest toksyczna, warto podjąć kroki w celu skutecznej samoobrony.

• Zbieraj dowody: notuj sytuacje, zapisuj rozmowy, spróbuj weryfikować czyjeś słowa i czyny, czy można im zaufać.
• Znajdź wsparcie: porozmawiaj z zaufaną osobą lub specjalistą. Taka rozmowa zwykle pozwala prawidłowo ocenić czyjeś działania z zewnątrz i może przywrócić wiarę w siebie i poczucie, że „jednak jestem normalna/normalny”,
• Wyznacz granice: jasno komunikuj, co jest dla Ciebie nieakceptowalne w relacjach.
• Zaufaj sobie: Twoje emocje i wspomnienia są ważne i realne.

Zjawisko gaslightingu może być bardzo subtelne, dlatego jego rozpoznanie bywa trudne. Ale świadomość i wsparcie z zewnątrz to pierwszy krok do odzyskania kontroli nad własnym życiem. .